पदवीधर निवडणूक विश्लेषण: सहदेव जाधव यांच्या निष्पक्ष लेखणीतून
महाराष्ट्र विधानपरिषदेच्या पदवीधर आणि शिक्षक मतदारसंघांच्या ऑक्टोबर २०२६ मधील निवडणुकीत महायुतीला मोठं अपयश आले आहे. पाच जागांपैकी महाविकास आघाडीने तीन, तर महायुतीने दोन जागा जिंकल्या. विशेष म्हणजे, पदवीधरांच्या तिन्ही जागांवर महायुतीला पदवीधरांनी नाकारत महाविकास आघाडीचे उमेदवार विजयी केले आहेत, तर शिक्षकांच्या मात्र दोन्हीही जागा महायुतीने जिंकल्या आहेत. त्यामुळे या निकालांचे विश्लेषण करताना पदवीधर मतदारांचा कौल आणि महायुतीतील अंतर्गत मतभेद या दोन बाबी महत्त्वाच्या ठरतात. पण तेवढेच Gen Z हे आंदोलन देखील कारणीभूत ठरले हे देखील नमूद करावेसे वाटते.
महायुतीच्या अपयशाची प्रमुख कारणे
१. जागावाटपातील मतभेद आणि मित्रपक्षांतील संघर्ष
या निवडणुकीत भाजप, शिवसेना आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांच्यातील समन्वयाचा अभाव ठळकपणे समोर आला आहे. पुणे शिक्षक मतदारसंघात भाजपचे कौस्तुभ गावडे आणि शिवसेनेचा पाठिंबा असलेले अपक्ष सचिन सानप यांच्यातच स्पर्धा झाली. त्यामुळे महायुतीची एकत्रित ताकद उमेदवाराच्या मागे उभी राहिली नाही. त्यामुळे महायुती मध्ये समन्वयाचा अभाव दिसून आला. आणि याच कारणाने महायुती चे पदवीधर उमेदवार पराभूत झाल्याचे स्पष्ट दिसत आहे.
२. पदवीधर मतदारांचा वेगळा कौल
पदवीधर मतदारसंघातील मतदार केवळ पक्षाच्या लोकप्रियतेवर मतदान करतात असे नाही. रोजगार, शिक्षण, स्पर्धा परीक्षा, महागाई आणि सुशिक्षित तरुणांच्या संधी यांसारखे प्रश्नही महत्त्वाचे ठरू शकतात. पुणे आणि छत्रपती संभाजीनगरमध्ये राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या शरदचंद्र पवार गटाच्या उमेदवारांनी विजय मिळवला, तर नागपूरमध्ये काँग्रेसने विजय मिळवला. मात्र, या निकालांमागे महायुतीवर शिक्षित तरुणांची नाराजी हा मुद्दा निर्णायक ठरला का.? असा प्रश्न उपस्थित होत आहे.
३. उमेदवार देण्यावरून नाराजी
नागपूर पदवीधर मतदारसंघात भाजपने सुधाकर कोहळे यांना उमेदवारी दिल्यानंतर पक्षातील ज्येष्ठ नेते अनिल सोले यांनी नाराजी व्यक्त केली होती. त्यांनी अपक्ष म्हणून निवडणूक लढवण्याची भूमिका घेतली होती; नंतर पक्षाच्या नेत्यांच्या प्रयत्नांनंतर त्यांनी माघार घेतली. या घडामोडींमुळे उमेदवार निवडीतील अंतर्गत असंतोष चर्चेत आला. सुधाकर कोहळे यांच्या पराभवाचे हे देखील कारण आहे.
४. विद्यमान आमदारां विरोधातील नाराजीचा मुद्दा
छत्रपती संभाजीनगर पदवीधर मतदारसंघात राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या अजित पवार गटाचे विद्यमान आमदार सतीश चव्हाण यांना पराभव स्वीकारावा लागला. त्यांच्या विरोधात शरद पवार गटाचे प्रतापसिंह पाटील विजयी झाले. या निकालातून मतदारांनी पक्षातील फूट आणि उमेदवारांची स्थानिक स्वीकारार्हता यांनाही महत्त्व दिले असण्याची शक्यता दिसून येतेय.
५. विरोधकांची स्थानिक पातळीवरील रणनीती
पुणे पदवीधर मतदारसंघात हर्षदा देशमुख-जाधव यांनी भाजपच्या स्मिता जाधव यांचा पराभव केला. नागपूरमध्ये काँग्रेसचे अभिजित वंजारी यांनी चुरशीच्या लढतीत विजय मिळवला. विरोधकांनी स्थानिक संपर्क, मतदारांपर्यंत पोहोच आणि निवडणुकीतील मतांचे नियोजन प्रभावीपणे केले आहे तर सत्ताधाऱ्यांनी मात्र प्रभावी नियोजन केले नसल्याचे चित्र दिसून येत आहे.
शिक्षक मतदारसंघात मात्र महायुतीला यश
महायुतीच्या अपयशाचे चित्र सर्वच मतदारसंघांत सारखे नव्हते. पुणे शिक्षक: भाजपचे कौस्तुभ गावडे विजयी.अमरावती शिक्षक: शिवसेनेचे किरण सरनाईक विजयी.अमरावतीमध्ये सरनाईक यांनी आपली जागा कायम राखली. त्यामुळे शिक्षक मतदारसंघात महायुतीने आपले संघटनात्मक बळ दाखवले, तर पदवीधर मतदारसंघांत विरोधकांना आघाडी मिळाली. राजकीय परिणाम काय?या निकालातून तीन महत्त्वाचे संकेत मिळतात.महायुतीतील समन्वय सुधारण्याची गरज: जागावाटप आणि उमेदवार निवडीतील मतभेद निवडणुकीवर परिणाम करू शकतात.पदवीधर मतदारांशी संवाद वाढवण्याचे आव्हान: रोजगार, शिक्षण आणि तरुणांच्या प्रश्नांवर पक्षांना अधिक लक्ष द्यावे लागू शकते.विरोधकांसाठी संघटनात्मक संधी: स्थानिक पातळीवरील एकजूट आणि उमेदवारांची निवड यांमुळे विरोधकांना यश मिळू शकते.मात्र, विधानपरिषदेच्या पदवीधर व शिक्षक मतदारसंघांचे निकाल हे संपूर्ण महाराष्ट्रातील जनमताचे थेट प्रतिबिंब मानता येत नाहीत. या निवडणुकांतील मतदारवर्ग मर्यादित आणि विशिष्ट असल्याने विधानसभा निवडणुकीचे निष्कर्ष यावरून निश्चित करता येणार नाहीत.निष्कर्ष: महायुतीला या निवडणुकीत सर्वाधिक राजकीय धक्का पदवीधर मतदारसंघांतील पराभवामुळे बसला. मित्रपक्षांतील मतभेद, उमेदवार निवडीवरील नाराजी आणि विरोधकांची स्थानिक पातळीवरील तयारी ही संभाव्य कारणे ठरतात. मात्र, मतदारांच्या प्रश्नांबाबत सविस्तर माहिती आणि मतदारनिहाय विश्लेषण उपलब्ध झाल्याशिवाय या पराभवाचे एकच निर्णायक कारण सांगणे योग्य ठरणार नाही.मतदारसंघ विजयी उमेदवार पक्षपुणे पदवीधर हर्षदा देशमुख-जाधव राष्ट्रवादी काँग्रेस (शरदचंद्र पवार)नागपूर पदवीधर अभिजीत वंजारी काँग्रेसछत्रपती संभाजीनगर (मराठवाडा) पदवीधर डॉ. प्रतापसिंह पाटील राष्ट्रवादी काँग्रेस (शरदचंद्र पवार)पुणे शिक्षक कौस्तुभ गावडे भाजपअमरावती शिक्षक किरण सरनाईक शिवसेना (एकनाथ शिंदे)नागपूरमध्ये काँग्रेसचा विजय: अभिजीत वंजारी यांनी भाजपचे सुधाकर कोहळे यांचा ३,२७१ मतांनी पराभव केला. पुणे पदवीधरमध्ये हर्षदा देशमुख-जाधव विजयी: त्यांनी भाजपच्या स्मिता जाधव यांचा पराभव केला. मराठवाड्यात प्रतापसिंह पाटील विजयी: त्यांनी राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या अजित पवार गटाचे विद्यमान आमदार सतीश चव्हाण यांचा पराभव केला. एकूण निकाल: महाविकास आघाडीला ३ जागा, तर महायुतीला २ जागा मिळाल्या.
